Semikçilikde peýda, malyň gündelik janly agramynyň artşy bilen ýem çykdajysynyň arasyndaky deňagramlylyga baglydyr. Gowy dolandyrylýan hojalykda ýaş erkek sygyrlarda gündelik 1,2-1,5 kg janly agram artşyny maksat edinmek bolar. Ýöne bu artş ýeke-täk bir ýemiň ýa-da iým goşundysynyň netijesi däldir; dogry mal, dogry ratsion, sagdyn gurşaw we yzygiderli gözegçiligiň jemi bolup durýar.

Semirtme möhleti esasan 5-8 aý dowam edýär we bu möhletde malyň zerurlygy üýtgäp durýar. Şonuň üçin üstünlikli hojalyklar bu prosesi dört tapgyra bölýärler: uýgunlaşma, geçiş, ulaltmak we jemlemek. Bu makaladaky sanlar umumy görkeziji bolup; tohumyna, ýaşyna, başlangyç agramyna we ýemiň hiline görä üýtgeýär.

Semirtme Prosesine Umumy Seresap

Tapgyr	Möhleti	Kaba ýem / kesif (ýörite ýem)	Çig belok	Gündelik artş	Esasy töwekgelçilik
1. Uýgunlaşma	2-3 hepde	Kaba ýem agramly, kesif örän az	%12-13	Pes, üýtgäji	Ýemi taşlamak, dem alyş keselleri
2. Geçiş	2-3 hepde	Kesif basgançaklaýyn artýar, 50:50-ä golaýlaýar	%13-14	Barha artýar	Asidoz, çişme
3. Ulaltmak	2-4 aý	Takmynan 50:50	%13-14	1,2-1,5 kg	Birden ýem üýtgetmek, gürlük
4. Jemlemek	6-10 hepde	Kesif ýokary, kaba ýem azyndan %10-15	%11-12	Çalt başlaýar, soňra haýallyar	Asidoz, ýokarlanýan ýem çykdajysy

1. Dogry Maly Saýlaň

Semirtmäniň netijesi, mal kümä girmänkä uly derejede belli bolýar. Ýalňyş saýlanan mal iň gowy ratsion bilen hem garaşylýan artşy bermeýär.

Tohumy we görnüşi: Şarole, Simental ýaly etlik tohumlar we olaryň garyndylary ýemi adatça has gowy özleşdirýär. Süýtlik we önümliligi pes ýerli mallarda artş we karkas önümliligi adatça pes bolýar.
Ýaşy we agramy: Ýaş mal has çalt ulalýar. Başlangyç agramy semirtme möhletine we jemi çykdajylara göni täsir edýär.
Sagdynlyk görnüşi: Ýalpyldawuk ýüň, janly bakyş, gury we arassa burun, berk basyş gözlenmelidir. Üsguwal, suwly göz, burun akmasy, agsaklyk we horluk bolan mallar alynmalydyr.
Homogen (birmeňzeş) topar: Ýaşy we agramy biri-birine ýakyn mallary bir bölüme ýerleşdiriň. Böwri tapawutly mallarda güýçlüsi ýemligi eýeleýär, gowşagy yzda galýar.
Çeşmesi: Mümkin bolsa sagdynlyk ýazgysy belli bolan hojalykdan satyn alyň. Dürli ýerlerden ýygnalan mallar keselleri ýaýratmak töwekgelçiligini artdyrýar.

2. Tapgyr 1: Uýgunlaşma (Ilkinji 2-3 Hepde)

Ýolagçylyk malyň başdan geçirip biljek iň uly stresleriniň biridir. Stresdäki mal ýem iýmeýär, ýem iýmeýän mal hem et alman durýar. Bu tapgyryň maksady çalt ösüş däl-de, maly sagdyn we işdäli görnüşde semirtmä taýýarlamakdyr.

Ýem: Hil tarapyndan gowy kaba ýem (gury otdan, samandan, silajdan) agramly iýmitlendiriň. Kesifi örän az mukdarda başladyň we basgançaklaýyn artdyryň.
Suw: Ýolagçylykdan soň mallar suwsuz galan bolup biler. Arassa suwa derrew elýeterlilik üpjün ediň.
Sagdynlyk: Mallary aýratyn bir bölümde saklaň. İçki we daşky parazit bejergisini, sebitiňizde hökmany bolan sanjymlary (mysal üçin agyz-daban keseli) we weterinar barlagyny şu döwürde tamamlaň. Keselli maly topardan aýryň.
Gurşaw: Sowuk ýelli bolmadyk, gury we parahat bir bölüm üpjün ediň. Mallara rehimsiz çemeleşmäň, ses-üýni azaldyň.
Gözegçilik: Her gün ýemligiň başynda mallara ýekän-ýekän gözegçilik ediň. Ýem iýmeýän, üsgülewi bolan ýa-da gamgyn maly gijikdirmän weterinara görkeziň. Ýolagçylykdan soň iň köp duş gelinýän mesele dem alyş ýollary keselleridir.
Garaşylýan netije: Ilkinji günlerde agram ýitgisi adaty ýagdaýdyr. Bu tapgyryň ahyrynda ähli mallar doly ýem sarp edişine ýeten bolmalydyr.

3. Tapgyr 2: Geçiş (Takmynan 2-3 Hepde)

Geçiş tapgyry semirtmäniň iň howply döwrüdirligidir. Rumendäki mikroorganizmalar kaba ýemdäki süýümi (lifleri) dökmäge endik edendir. Däne mukdary artanda krahmaly siňdirýän mikroorganizmalar köpelýär, rumende kislota önümçiligi artýar we pH peselýär. Bu üýtgeme haýal edilmese asidoz, çişme, içgeçme we işdä ýitgisi ýüze çykýar.

Kesif neneňsi artdyrylýar?

Kesifi bir günde däl, eýsem 5-7 günlük basgançaklar bilen artdyryň. Umumy nusgalyk meýilnama:

1. basgançak (takmynan 1 hepde): Takmynan %30 kesif, %70 kaba ýem
2. basgançak (takmynan 1 hepde): Takmynan %40 kesif, %60 kaba ýem
3. basgançak: Takmynan %50 kesif, %50 kaba ýem

Geçişde üns berilmeli zatlar

Ýemleme sagatlaryny hemişelik saklaň. Aç galan mal dänäni çalt we agdyk iýýär, bu hem asidoz töwekgelçiligini artdyrýar.
Kaba ýemi ratsiondan çykarmäň. Gegelemegi (geviş getirmegi) we rumen buferleşdirmegini kaba ýem üpjün edýär.
Bufer maddalary (natriý bikarbonat ýaly) we iým goşundylaryny diňe weterinar ýa-da iýmitlendiriş hünärmeniniň maslahaty bilen ulanyň.

Duýduryş nyşanlary

Ýemi taşlamak ýa-da ýem sarp edişinde birden üýtgeşmeler, suwly we köpürjikli içgeçme, garnyň çep tarapynyň çişmegi, geviş getirmegiň peselmegi we agsaklyk asidozuň habarçysy bolup biler. Bu alamatlary görseňiz öňki basgançaga dolanyň we weterinara ýüz tutuň.

Bellik: Şol bir basgançaklaýyn usul Ulaltmak tapgyryndan Jemlemek tapgyryna geçilende hem ulanylmalydyr. Ratsiony asla bir günde üýtgetmäň.

4. Tapgyr 3: Ulaltmak (Takmynan 2-4 Aý)

Bu döwür semirtmäniň maýa goýum döwrüdirligidir. Gist we miýa ösüşi şu ýerde emele gelýär; gowy ulalýan mal jemleýji tapgyrda az ýem bilen agram alýar. Mal bu döwürde gündelik beden agramynyň takmynan %2-2,5-i töweregi gury madda sarp edýär we sarp edilişiň ýokary saklanmagy zerurlydyr.

Kaba ýem / kesif: Takmynan 40:60 töwereginde bir ratsion ulanylýar.
Belok: Ýaş we ulalýan malda belok zerurlygy iň ýokarydyr. Çig belok takmynan %13-14 derejesinde meýilleşdirilýär.
Energiýa: Arpa we mekgejöwen ýaly däneler energiýany üpjün edýär. Dänäni üwelen ýa-da çatladylan görnüşde bermek siňdirilişini ýeňilleşdirýär.
Mineral we witamin: Kalsiý, fosfor we duz deňagramlylygyny saklaýan mineral-witamin garyndysyny goşuň. Duz we mineral erkin ýagdaýda elýeterli bolup biler.
Kaba ýem hili: Hilli gury oty saýlap alyň. Köpüklenen, çüýrän ýa-da toýun ýapyşan kaba ýem sarp edişini peseldýär we keselli töwekgelçiligini artdyrýar.
Toparlara bölmek: Agramy biri-birinden tapawutlanýan mallary aýratyn bölümlere alyp, her topara laýyk ratsion beriň.
Garaşylýan netije: Gowy dolandyryş bilen gündelik janly agram artşy 1,3-1,5 kg töweregi bolup biler.

5. Tapgyr 4: Jemlemek (Soňky 6-10 Hepde)

Jemleýji tapgyrda maksat miýa we ýag dokumasyny tamamlamak arkaly maly kesim agramyna we hiline ýetirmäge ýetirmelidir. Ratsion ýokary energiýaly bolýar we kesif nyrhy ýokary derejä ýetýär.

Kaba ýem: Kesif nyrhy ýokary bolsa-da kaba ýemi doly kesmäň. Gury madda esasynda azyndan %10-15 kaba ýem goýmak rumen saglygyny goraýar.
Belok: Zerurlyk degişlilikde azalýar (takmynan %11-12). Gereksiz belok diňe çykdajyny artdyrýar.
Asidoz töwekgelçiligi: Bu tapgyrda töwekgelçilik iň ýokarydyr. Ýemlik başyndaky hereketleri, ýem sarp edişindäki üýtgeşmeleri we tezek galyňlygyny ýakyndan gözegçilikde saklaň.
Ýem öwrülişi: Wagt geçdigiçe artş haýallanýar we 1 kg janly agram üçin gerek bolan ýem mukdary artýar. Ýagny her goşmaça kilo has gymmat düşýär.

Satyş wagtyny neneňsi kesgitleýärsiňiz?

Maly tarap çekip gündelik artşy we 1 kg artşyň ýem çykdajysyny hasaplaň. Artşyň çykdajysy, kilonuň satuw bahasyndan geçip başlan bolsa semirtmäni dowam etmek zyýandyr. Bazar bahasyny we talap edilýän agramy hem göz öňünde tutuň.

6. Ýemleme Tertibini Durnukly Saklaň

Ýemleme

Günde azyndan iki gezek, her gün şol bir sagatlarda ýemleme ediň. Durnukly ýemleme rumen mikroorganizmalarynyň deňagramlylygyny goraýar.
Ýemlikde her malyň rahat iýip biljek ýeri bolmalydyr. Umumy alynsa, mal başyna takmynan 50-60 sm ýemlik boýy maslahat berilýär.
Ýemligi arassa saklaň. Artan ýemi yzygiderli ýygnaň; zaýalanan we köpüklenen ýemi asla bermäň.
Ýemi gury, çyglylyksyz, kemirijilerden goralýan bir ýerde saklaň. Köpüklenen ýem hem önümliligi peseldýär hem-de mal saglygyna howp salýar.

Suw

Suw, iň köp äsgermezçilik edilýän ýemdir. Ýeterlik suw içmeýän mal ýemini hem azaldýar. Umumy alynsa gündelik suw sarp edilişi mal başyna 30-60 litr aralygynda üýtgeýär, yssy howalarda äşgär derejede artýar.

Suw içilýän gaplary her gün barlaň we yzygiderli arassalaň.
Mallaryň hatarda garaşmazdan içip biljek kuwwatynda suw üpjün ediň.
Gyşda suwlaryň doňmagyny öňüni alyň, tomusda sarp ediş artşyna görä kuwwatyny meýilleşdiriň.

7. Tarap Çekiň, Gözegçilik Ediň, Wagtynda Satyň

Ölçemeýän zadyňyzy dolandyryp bilmersiňiz. Yzygiderli tarap çekmek, meseleleri ir ýüze çykarmagyň we peýdany goramagyň iň ygtybarly ýoludyr.

Tarap çekiç ýygylygy: Semirtme başynda, ondan soň her 3-4 hepdede bir gezek we satuwdan öň tarap çekiň. Mümkin bolsa ähli mallary, bolmasa wekillik edýän bir nusga topary tarap çekiň.
Gündelik artş: (Täze agram – köne agram) ÷ gün sany formulasy bilen hasaplanylýar. Tapgyryň maksadyndan aşakda galan maly sagdynlyk we ratsion taýdan barlaň.
Ýem öwrüliş nyrhy: 1 kg janly agram artşy üçin sarp edilen ýem mukdarydyr. Ýokarlanýan bolsa çykdajy gözegçilikden çykýandygyny aňladýar.
Ýazgylar: Mal belgisi, girişiň agramy, tarap çekiç seneleri, ýemiň görnüşi we mukdary, derman we sanjym maglumatlaryny ýazyň. Bu ýazgylar indiki semirtme döwrüleri üçin iň gymmatly maglumatdyr.
Wagasy (baskul) ýok bolsa: Göwüs töweregini ölçemek bilen takmynan agram çak edilip bilner, ýöne bu usul wagasy ýaly takyk däldir.

Gündelik Barlag Sanawy

Her mal ýemlige geldimi, ýemi adaty sarp edýärmi?
Geviş getirme barmy, garny çişmi?
Tezek galyňlygy adaty barmy, içgeçme barmy?
Üsgülew, suwly göz, burun akmasy, agsaklyk barmy?
Suw içilýän gaplaryň suwy arassa we ýeterlikmi?
Ýemlikde artan, zaýalanan ýem barmy?
Düşek gury, kümäniň howa çalşygy ýeterlikmi?

Köp Edilýän Ýalňyşlyklar

1. Uýgunlaşma tapgyryny gysga saklamak ýa-da doly taşlamak

2. Kesifi çalt artdyryp kaba ýemi kesmek

3. Ähli tapgyrlarda şol bir ratsiony ulanmak

4. Tarap etmän göz çeni bilen dolandyrmak

5. Satyşy gijikdirip ýem çykdajysyny çişirmek

6. Gadagan ösüş gormonyny ýa-da düşünjesiz derman we goşundy ulanmak

7. Ýemlik we suw içilýän gaplaryň arassalygyna üns bermezlik

Netije

Çalt agram almak ýeke-täk ýemiň ýa-da iým goşundysynyň däl; dogry mal, tapgyrlara laýyk ratsion, basgançaklaýyn geçişler, amatly ýatakhanalar we yzygiderli gözegçiligiň netijesidir. Tapgyrlara görä meýilnama düzýän, geçişleri haýal edýän we yzygiderli tarap çekýän hojalyk hem çalt ulalýan hem-de has peýdaly semirtme amala aşyrýar.

Gadagan ösüş gormonlaryndan daş duruň; derman we ýem goşundylaryny diňe weterinar maslahaty bilen ulanyň. Ratsion hasabynda bir mal iýmitlendiriş hünärmeni we weterinar bilen işleşmek iň ygtybarly ýoldur.